Якое будучыня чакае беларускі IT-сектар? Разбіраемся ў апошніх заявах Лукашэнкі пра айцішнікаў і ПВТ

Работа над праектам працягвалася шмат месяцаў. Улады вырашылі не спяшацца і не прымаць хуткіх рашэнняў, каб не здзейсніць памылак. І вось 22 верасня 2005 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў дэкрэт аб стварэнні Парка высокіх тэхналогій. Рэзідэнты ПВТ атрымалі беспрэцэдэнтныя для таго часу прэферэнцыі. Перш за ўсё, па падатку на прыбытак і адлічэннях у Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва. У чэрвені 2006 года ў ПВТ зарэгістраваліся першыя чатыры рэзідэнты. За год вытворчасць праграмнага забеспячэння і яго экспарт выраслі ў некалькі разоў. IT-кампаніі сталі выходзіць з ценю, рэгістравацца ў ПВТ і плаціць супрацоўнікам выключна белы заробак. У іх з'явіўся стымул развівацца, а ў інвестараў - укладацца.

Навошта спатрэбіўся дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі?

І нібыта ўсё ішло нядрэнна. Экспарт праграмнага забеспячэння штогод прырастаў на дзясяткі мільёнаў долараў. Прэзідэнту дакладвалі аб "фантастычных поспехах". Але тэмпаў развіцця беларускага аналага Сіліконавай даліны яго пакуль не задавальнялі. Беларускія айцішнікі ў асноўным працавалі на аўтсорсе, выконваючы заказы для замежных кампаній. Яны атрымлівалі толькі малую долю прыбытку ў параўнанні з выгадай ад прадуктовай мадэлі бізнесу і камерцыялізацыі канчатковага прадукту. Відавочна, гэта было не тое, да чаго першапачаткова імкнуліся беларускія ўлады.

У 2017 годзе ў Беларусі сталі актыўна абмяркоўваць развіццё лічбавай эканомікі. У канцы года Аляксандр Лукашэнка правёў нараду па праекце адпаведнага дэкрэта.

"Айчыннай IT-сферы неабходна надаць новы імпульс развіцця, каб здольныя людзі маглі тут у поўнай меры рэалізаваць свае магчымасці. Беларусь павінна апынуцца рэальным цэнтрам прыцягнення - для таленавітых людзей, паспяховых кампаній і міжнародных карпарацый. Наша краіна мае ўсе шансы стаць як мінімум рэгіянальным лідарам у развіцці самых перадавых напрамкаў - штучнага інтэлекту, вялікіх даных, тэхналогіі блокчейн", - сказаў кіраўнік дзяржавы. 

Праз некалькі дзён дэкрэт быў падпісаны. Прынятыя новаўвядзенні былі настолькі рэвалюцыйнымі, што гэтая падзея стала эпохальнай не толькі для Парка высокіх тэхналогій, але і для глабальнай індустрыі. Прэзідэнцкі дэкрэт "Аб развіцці лічбавай эканомікі" выклікаў сапраўды міжнародны рэзананс. Для рэзідэнтаў ПВТ сталі дзейнічаць элементы англійскага права. Была спрошчана працэдура найму кваліфікаваных замежных работнікаў. Беларусь першай у свеце ўзаконіла шэраг тэхналогій. Напрыклад, смарт-кантракты. Была легалізавана дзейнасць у сферы блокчейн і дазволены бесперашкодны найм замежных спецыялістаў. Рэзідэнты ПВТ атрымалі магчымасць заключаць знешнеэканамічныя здзелкі ў электронным выглядзе. Эфект ад дакумента наступіў амаль адразу. ПВТ і яго рэзідэнты ўвайшлі ў перыяд выбухнога росту.

  

"Гэта заслуга саміх айцішнікаў. Пытанне стаяла так: або будзем гэта мець, або не будзем. Яны адказна да гэтага падышлі - самі айцішнікі. І яны сёння працуюць дзякуючы прынятым гэтым рашэнням. Таму ніхто не павінен думаць пра сябе як пра вялікага чалавека, што ён нешта вялікае зрабіў. Гэта зрабілі айцішнікі, і я ўдзячны ім, што яны добрасумленна паступілі", - скажа Аляксандр Лукашэнка праз пару гадоў.

Як прыняцце дэкрэта паўплывала на беларускую IT-індустрыю? 

У 2018-2021 гадах у ПВТ уступіла ў пяць разоў больш кампаній, чым за папярэднія 12 гадоў. Колькасць прадуктовых кампаній вырасла ў 14 разоў. Экспарт не проста прыбавіў у сваіх аб'ёмах, а за тры гады вырас у тры разы: з $1 млрд у 2017 годзе да $3,2 млрд у 2021-м. З 2014 года і да прыняцця новага дэкрэта тэмпаў прыросту штогод зніжаліся.

Але самае галоўнае: пасля прыняцця новага дэкрэта шматкроць вырас збыт тавараў і паслуг на ўнутраным рынку Беларусі. Да 2017 года гэтыя паказчыкі нават асабліва і не лічылі. Папярэдняе кіраўніцтва ПВТ, відаць, не лічыла важным надаваць гэтаму хоць нейкую ўвагу. Калі ў 2017 годзе рэзідэнты парка паставілі на ўнутраны рынак тавараў і паслуг на Br190 млн. То праз год гэтая лічба павялічылася больш чым на Br100 млн. А за 2021 год аб'ём рэалізацыі IT-прадуктаў і паслуг на ўнутраным рынку склаў Br1,3 млрд. Істотны рост, праўда?

Зараз рэзідэнты ПВТ карыстаюцца трыма бізнес-мадэлямі. Замоўная мадэль або аўтсорс - калі кампанія распрацоўвае софт на заказ і перадае прадукт заказчыку разам з усімі правамі на яго. Цэнтры распрацоўкі або аўтстаф - калі ў кампаніі ёсць адзіны замежны заснавальнік, ён жа адзіны кліент. Прадуктовая мадэль - калі кампанія стварае і развівае ўласны прадукт, валодае цалкам правамі на яго і зарабляе за кошт яго маштабавання. Гэта можа быць, напрыклад, нейкі софт, гульня, мабільны дадатак.

Беларускі Парк высокіх тэхналогій стаў вядучым IT-кластарам у рэгіёне. Экспарт камп'ютарных паслуг на душу насельніцтва ў 2021 годзе склаў $320. Для параўнання ў суседняя Польшчы - $266, у ЗША - $155, у Індыі - $56.

Як змяніліся ў Беларусі падыходы да адукацыі?

Усе гэтыя дасягненні шмат у чым абумоўлены высокім узроўнем IT-адукацыі ў Беларусі. Парк высокіх тэхналогій актыўна ўдзельнічае ў стварэнні ўнікальнай бесперапыннай сістэмы падрыхтоўкі кадраў для галіны: пачынаючы з дзіцячага садка і заканчваючы ўніверсітэтам. Рэзідэнтамі ПВТ створана і падтрымліваецца амаль сотня сумеснай навукова-вытворчай лабараторый на базе ВНУ. Распрацаваны і вядуцца спецыялізаваныя адукацыйныя курсы на профільных кафедрах. Пры гэтым больш за 40 філіялаў кафедраў ВНУ адкрыта непасрэдна на плошчах рэзідэнтаў ПВТ і тэрыторыі парку.

Больш за пяць гадоў у школах рэалізуецца рэспубліканскі адукацыйны праект "Праграмаванне - другая граматнасць". І сёння больш за 80 тыс. беларускіх школьнікаў вывучаюць асновы праграмавання на факультатыўных занятках з другога класа.

Калі са школамі і ўніверсітэтамі ўсё зразумела, то якому праграмаванню можна навучаць у дзіцячых садках? Вядома, гаворка не пра працу з камп'ютарам. З 2020 года ў Беларусі запушчаны адукацыйны праект "Інфарматыка без разеткі". Яго галоўная мэта - сфармаваць алгарытмічныя ўменні і лагічнае мысленне ў дзяцей 5-7 гадоў. Спецыяльна для іх Парк высокіх тэхналогій распрацаваў унікальную методыку, якая дазваляе выяўляць задаткі ў дзяцей і ў гульнявой форме развіваць у іх асновы алгарытмічнага мыслення і логікі.

Як распавяла намеснік начальніка аддзела адукацыйнай дзейнасці адміністрацыі ПВТ Наталля Карлюкевіч, для таго, каб праверыць эфектыўнасць гэтай праграмы, была распрацавана спецыяльная дыягностыка. У 2021-2022 гадах у дзіцячых садках правялі эксперымент. У выніку аказалася, што дзеці, якія наведваюць гурток, па ўсіх напрамках развіцця лагічнага мыслення, кагнітыўных здольнасцей, пазнавальнага інтарэсу да вучобы набралі ў 2,5 разы больш балаў, чым тыя дзеці, якія не ўдзельнічалі ў праекце.

"У нас распрацавана яшчэ два праекты. Дзеці вывучаюць робататэхніку ў рамках праекта "Робаалгарытміка". І навука для малышоў - гэта праект "Лабараторыя адкрыццяў". У цяперашні час гэта ў нас пілотны праект, дзеці вывучаюць асновы фізікі. "Робаалгарытміка" з гэтага года пайшла ў нас у дзіцячых садках. Зыходзячы з таго, што гэты праект яшчэ малады, то дзіцячых садкоў у нас няшмат. І мы зараз актыўна пачынаем развіваць гэтыя два напрамкі", - адзначыла Наталля Карлюкевіч.

Беларусь па-ранейшаму ў топе рэйтынгу адукацыйнай анлайн-платформы Coursera. У справаздачы Global Skills Report 2022 Беларусь па-ранейшаму займае ганаровае першае месца сярод 33 дзяржаў у Еўропе ў катэгорыі "Тэхналогіі". У сусветным рэйтынгу, як і папярэднія два гады, Беларусь захоўвае другую пазіцыю, у лідарах - Інданезія. 

Расія афіцыйна імкнецца дагнаць і перагнаць Беларусь у развіцці галіны інфармацыйных тэхналогій. У 2021 годзе расійскі ўрад прыняў дарожную карту ў надзеі павысіць прывабнасць сваёй юрысдыкцыі ў параўнанні з лідарамі сусветнага рынку, да якіх аднеслі і нашу краіну. 

Якімі льготамі карыстаецца ПВТ і колькі рэзідэнты выплачваюць падаткаў?

Існуе міф, што беларускае IT рванула наперад дзякуючы небывалым падатковым льготам. Маўляў, забяспечце любое прадпрыемства такімі ўмовамі – яно пакажа і не такі вынік. Разбярэмся. Якія падатковыя прэферэнцыі атрымалі беларускія айцішнікі? ПДВ, падатак на прыбытак, афшорны збор – 0%. Падатак на даходы замежных арганізацый – 0%. ПДВ і падатак на прыбытак на майнінг, аперацыі з крыптавалютай і токенамі – 0%. Падаходны падатак – 9% (у 2021-2022 гадах прымянялася стаўка 13% у рамках мерапрыемстваў, накіраваных на барацьбу з пандэміяй COVID-19. – Заўв. БЕЛТА). Адлічэнні ў ФСАН – ад сярэдняй зарплаты па краіне. Гэта прыкладна 7%. Адлічэнні ў адміністрацыю ПВТ – 1% з абароту.

Гучыць сапраўды вельмі прывабна. Толькі ёсць адно "але". Нягледзячы на льготы, рэзідэнты ПВТ плацяць у бюджэт больш падаткаў, чым усе прадпрыемствы Мінпрама і Мінсельгасхарча. Больш за любую іншую галіну, абцяжараную падаткамі. Рэальная падатковая нагрузка на рэзідэнтаў ПВТ вышэй, чым на прадпрыемствы ў сярэднім па эканоміцы. Кожны работнік ПВТ плаціць у чатыры разы больш падаходнага падатку, чым сярэдні работнік па эканоміцы.

Чаму так атрымалася? Усё проста. У IT-бізнесе больш за 80% сабекошту складае зарплата, якая абкладаецца падаходным падаткам. У сярэднім жа па эканоміцы больш за 60% сабекошту складаюць матэрыяльныя затраты, якія падаткамі не абкладаюцца. І не правы тыя, хто лічыць, што заробленыя беларускімі айцішнікамі мільярды долараў сыходзяць з краіны на рахункі заходніх ці ўсходніх акцыянераў. Амаль усе гэтыя грошы застаюцца ў Беларусі ў выглядзе заработнай платы супрацоўнікам. А тыя ў сваю чаргу трацяць яе, набываючы тавары і паслугі ўнутры краіны.

Сёння лічбавыя распрацоўкі рэзідэнтаў Парка высокіх тэхналогій вядомыя ўсяму свету. Беларускія кампаніі працуюць з сусветнымі гігантамі. Прыкладаннямі і праграмным забеспячэннем беларускіх распрацоўшчыкаў карыстаюцца мільярды людзей. Па аб'ёмах вытворчасці і экспарту праграмных прадуктаў краіна даўно ўваходзіць у лік сусветных лідараў.

Што адбываецца з беларускім IT-сектарам сёння?

Чаму Аляксандр Лукашэнка ў апошні час так часта крытыкаваў айцішнікаў, а некаторыя кампаніі вырашылі з'ехаць з Беларусі? У 2020 годзе ў рэспубліцы прайшлі прэзідэнцкія выбары. Аляксандр Лукашэнка атрымаў на іх упэўненую перамогу. Але яшчэ да галасавання ў Беларусі з-за мяжы пачалі распальвацца пратэсты. Сярод "прыхільнікаў пераменаў" апынуліся і прадстаўнікі IT-сферы. Праўда, як высветлілася потым, на пратэсты выйшла ўсяго некалькі працэнтаў ад занятых у гэтай галіне. І гэтыя некалькі працэнтаў у сваю чаргу склалі толькі пару працэнтаў ад агульнай колькасці пратэстуючых. Але пра іх так часта пісалі ў СМІ, што эфект ствараўся ўражлівы.

Аляксандра Лукашэнку, дзякуючы якому ў краіне і з'явіўся парк высокіх тэхналогій, а IT-індустрыя стала вядомая на ўвесь свет, гэта не магло не закрануць.

"Прызнаюся, што ні я, ні спецслужбы не надалі гэтаму належнай увагі. Мы проста адмахнуліся ад гэтага. Я думаў: ну, не можа ж быць, каб твае дзеці пачалі супраць цябе вайну. За гэта і паплаціліся. Аказваецца, што і такія дзеці могуць ваяваць супраць бацькоў, калі ім добра плацяць. Гэта значыць нашы людзі, гэта таксама адкрыта трэба прызнаць, якія працуюць у ПВТ, атрымліваючы прыстойныя даходы, заработную плату ў параўнанні з сярэдняй зарплатай у Беларусі, аддалі перавагу вялікім грошы і выконвалі каманды замежных сваіх гаспадароў. Часцей за ўсё заакіянскіх, - сказаў нядаўна кіраўнік дзяржавы, заслухоўваючы даклад аб развіцці ПВТ. - Таму зніжку трэба рабіць на тое, што ўсё ж такі імі кіравалі. А паколькі гэта маладыя ў асноўным людзі, ды і кіраўніцтва ПВТ праз абыякавасць там працавала - не ведалі сваіх людзей і не супрацьдзейнічалі ў час усім гэтым негатыўным тэндэнцыям - мы атрымалі тое, што атрымалі".

У 2020-2022 гадах сталі з'яўляцца навіны аб сыходзе з Беларусі розных IT-кампаній. Гэта стала адбывацца на фоне пратэстаў і ўвядзення санкцый супраць рэспублікі. Ці ёсць у гэтым нейкая палітычная падаплёка? Не. Галоўныя заказчыкі беларускіх кампаній знаходзяцца за мяжой. Усё, што ім трэба - своечасова атрымаць свой прадукт, бесперашкодна правесці фінансавую аперацыю. Замежным уладальнікам і акцыянерам таксама не да палітыкі. Галоўнае для іх - кошт акцый і прыбытак. І калі ў Беларусі здарыліся пратэсты, а затым супраць краіны пачалі ўводзіць санкцыі, многія кампаніі былі вымушаныя рэлакавацца. А дакладней, іх вымусілі - кліенты і ўладальнікі. Наўрад ці яны сачылі за ходам выбараў у Беларусі, а вось за рухам сродкаў на сваіх рахунках - безумоўна.

"Рэлакацыя сама па сабе (гэта значыць, перамяшчэнне IT-спецыялістаў паміж офісамі сваёй карпарацыі ў розных краінах) існавала заўсёды. Яна існавала і да 2022 года, і да 2020-га. Гэта ў прынцыпе адна з формаў працы. Праграміст перамяшчаецца туды, дзе ёсць праект, дзе ён павінен знаходзіцца нейкі абмежаваны перыяд часу. Адпаведна, праект завершаны - і ён паехаў далей. Гэтыя працэсы існавалі заўсёды, на іх проста ніхто не звяртаў увагі, - адзначыў намеснік дырэктара ПВТ Кірыл Залескі. - Цяпер мы бачым зусім дакладную тэндэнцыю, што пры ўсіх тых вымушаных перамяшчэннях нашых праграмістаў за межы нашай краіны большасць з іх пры найменшай жа магчымасці вяртаецца на радзіму. Тут у іх дом, тут у іх годнае жыццё, адукацыя, медыцынскае абслугоўванне і гэтак далей".

Што чакае беларускіх айцішнікаў у будучыні?

Пасля гэтых падзей і неадназначных заяўленняў Прэзідэнта ў некаторых СМІ сталі хаваць Парк высокіх тэхналогій. Але ў лістападзе 2022 года Аляксандр Лукашэнка, пасля сустрэчы з кіраўніцтвам ПВТ, пацвердзіў сваю падтрымку парку і ўсёй IT-галіны. Кіраўнік дзяржавы заявіў, што трэба глядзець у будучыню, каб і праграмісты, і кампаніі маглі спакойна працаваць і развівацца. Гэта значыць, улады перавярнулі старонку.

"Мінулы год быў для парку няпростым. Зразумела, свой адбітак наклала і геапалітычная сітуацыя вакол нашых межаў, і агульны сусветны крызіс у IT, які склаўся. Вы чулі навіны ў канцы мінулага года пра масавыя скарачэнні практычна ва ўсіх глабальных IT-карпарацыях. Адпаведна, гэта быў сусветны трэнд, які аказаў пэўны ўплыў і на нас", - падкрэсліў Кірыл Залескі.

Тым не менш IT-галіна дасягнула нядрэнных фінансавых вынікаў у 2022 годзе, канстатавалі ў ПВТ. Даных за ўвесь год пакуль няма. Вядома, што па выніках дзевяці месяцаў экспарт склаў $2 млрд. "Гэтыя паказчыкі былі станоўча ацэнены кіраўніком дзяржавы. У надыходзячым годзе мы працягнем працу па развіцці Парка высокіх тэхналогій, пошуку новых рынкаў і ўмацаванні на існуючых, па рабоце ўнутры краіны, развіцці прадуктовай мадэлі. Гэта значыць па ўсіх тых напрамках і па ўсіх тых асноўных задачах, якія стаяць перад намі", - заявіў намеснік дырэктара ПВТ.

"Што тычыцца працы на ўнутраным рынку Беларусі, мы цесна працуем з Міністэрствам сувязі і інфарматызацыі, якое выступае асноўным рэгулятарам па пытаннях цыфравізацыі эканомікі. Тут парк выступае, хутчэй, падрадчыкам. Гэта значыць, нашы кампаніі будуць актыўна ўдзельнічаць у тых праектах, якія разгортваюцца ўнутры краіны. Што тычыцца працы на знешнім контуры, то тут пэўнае развіццё атрымае наш прававы рэжым. Гэта павелічэнне магчымасцей для нашых рэзідэнтаў", - распавёў Кірыл Залескі.

 

У свеце Беларусь ведаюць па многіх рэчах. У тым ліку і па IT-галіне. Кіраўніцтва ПВТ абяцае, што наперадзе будзе вельмі і вельмі шмат добрых навін. Парк высокіх тэхналогій, створаны рашэннем Прэзідэнта, быў і застанецца гордасцю краіны.

Праект створаны за кошт сродкаў мэтавага збору на вытворчасць нацыянальнага кантэнту.

Крыніца: belta.by