На тэрыторыі, якая ўваходзіць у Лепельскі раён, людзі жывуць з даўніх часоў.

Першыя паселішчы старажытных людзей на тэрыторыі Лепельскага раёна з'явіліся ў эпоху мезаліту (сярэднекаменнага веку). Стаянкі эпохі мезаліту (9-6 тыс. да н.э.) выяўлены вучонымі археолагамі на паўднёва-заходнім беразе Лепельскага возера ва ўрочышчы Пясчаніца. Пры раскопках знойдзены шматлікія прылады працы: скрабкі, разцы, прылады для апрацоўкі косці, сякера і інш. Стаянкі больш позняга перыяду эпохі неаліту (4 тыс. да н.э. – 2 тыс. н.э.) знойдзены на востраве Лепельскага возера, у вусці ракі Эсы, на паўднёвым беразе возера Аконь.

У Х-ХІІ стст. Лепельскія землі ўваходзілі ў склад знакамітага Полацкага княства, а пазней – у склад Вялікага княства Літоўскага.

Першыя летапісныя згадкі пра Лепель адносяцца да 1439 года. Размешчаны на найважнейшым гандлёвым шляху старажытнасці, вядомым сёння як «шлях з варагаў у грэкі», Лепель спрадвеку меў стратэгічнае значэнне, якое і вызначыла яго шматвяковую гісторыю. У ходзе незлічоных войнаў за права валодання краем горад не раз падвяргаўся рабаванню і разбурэнню, а Лепельскі край – спусташэнню. Але кожны раз, быццам казачная птушка Фенікс, Лепель паўставаў з попелу, адраджаўся і горда працягваў свой шлях скрозь стагоддзі.

У новую гісторыю Лепель увайшоў ужо ў якасці горада, жыхары якога былі надзелены правам самакіравання. 5 красавіка 1805 г. па ўказе Аляксандра 1 мястэчка Лепель атрымала статус павятовага горада. Будаўніцтва ў 1797-1805 гг. Беразінскай воднай сістэмы, якая злучыла галоўныя водныя транспартныя артэрыі таго часу - Дняпро і Заходнюю Дзвіну, спрыяла развіццю горада, ператварэнню яго ў значны эканамічны і культурны цэнтр на поўначы Беларусі.

У 1864 г. у Лепелі была 1 капліца, 3 праваслаўныя цэрквы, 1 драўляны касцёл, 4 сінагогі, 2 заводы, 38 цагляных і 562 драўляныя дамы. З заводаў: 1 гарбарны, 1 піваварны і 2 цагляныя. У 1844 г. у горадзе быў пабудаваны велічны Спаса-Праабражэнскі сабор (разбураны пасля Вялікай Айчыннай вайны).

На канец ХІХ ст. у Лепелі пражывае больш за 6 тыс. чалавек. Развіваецца сельская гаспадарка і прамысловасць. У Лепельскім павеце дзейнічаюць гарбарны, 2 цагельных і піваварны заводы, кардонная фабрыка, 11 вінакурных заводаў і 47 млыноў. Аднак, па-ранейшаму вядучае месца ў эканоміцы займае нарыхтоўка і гандаль лесам.

З 1814 г. працавала школа Беразінскага канала, дзе ў канторы ў 1833-1839 гг. працаваў вядомы беларускі і польскі паэт Ян Чачот.

У Лепельскім дваранскім вучылішчы, адкрытым у 1830 г., выкладаў Л. Юцэвіч, вядомы літоўскі гісторык, этнаграф.

На мяжы ХІХ і ХХ стагоддзяў у выніку будаўніцтва дзясяткаў тысяч кіламетраў чыгуначных шляхоў у напрамку да Чорнага і Балтыйскага мораў Бярэзінская водная сістэма цалкам страціла сваё эканамічнае значэнне. Сёння гэта, наймагутнейшае па тых часах гідратэхнічнае збудаванне, з'яўляецца найцікавейшым гістарычным помнікам.

Першая палова ХХ ст. прынесла Лепельшчыне новыя выпрабаванні. Першая сусветная, а затым грамадзянская войны, белапольская акупацыя, эпоха сталінскіх рэпрэсій абрынулі на Лепельскую зямлю лавіну гора і пакут. Толькі за перыяд з 1920 па 1950 г. у Лепельскім раёне было рэпрэсіравана больш за 800 чалавек, многія з якіх расстраляны або памерлі ў месцах зняволення. Сярод іх ураджэнец Лепельшчыны – вядомы паэт Тэадор Кляшторны.

На Лепельшчыне нарадзіўся і жыў поўны Георгіеўскі кавалер Канапко Дамінік Вікенцьевіч.

Яшчэ больш дзіўныя страты панесла Лепельская зямля падчас Вялікай Айчыннай вайны – звыш 12 тысяч чалавек загінула, спалена 48 вёсак.

Ад­важ­ны і сва­бо­да­лю­бі­вы на­род ака­заў му­ж­нас­ць­на­е су­пра­ціў­лен­не во­ра­гу. Ле­пель­шчы­на ста­ла ад­ным з най­важ­ней­шых цэн­траў пар­ты­зан­ска­га ру­ху ў Бе­ла­ру­сі. У ба­я­вых дзеяннях на тэ­ры­то­рыі ра­ё­на пры­ма­лі ўдзел 13 пар­ты­зан­скіх бры­гад, 4 асоб­ныя пар­ты­зан­скія атра­ды.

На Лепельшчыне свята захоўваюць памяць пра сваіх сыноў і дачок, якія аддалі жыццё за свабоду і незалежнасць Айчыны. Радзіма высока ацаніла воінскі подзвіг лепельчан. Пяцёра з іх удастоены высокага звання Героя Савецкага Саюза (Туфтоў І. М., Тамашэвіч М. М., Ялугін П. В., Ерашоў І. М., Квецінскі В. А.), Занько Ф. П. – кавалер трох ордэнаў Славы. Сотні лепельчан узнагароджаны ордэнамі і медалямі.

Лепельшчына – радзіма гісторыка, археолага, члена імператарскага археалагічнага таварыства М.Ф. Кусцінскага, вучонага, доктара біялагічных навук Г.В. Багацікава, доктара ваенных навук І.М. Жарнасека, доктара медыцынскіх навук М.Л. Беленькага, паэтаў Тэадора Кляшторнага, Анатоля Верцінскага, драматурга П. Дудо.