Сенсацыйныя адкрыцці зрабілі рэстаўратары ў Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку

- Адкрыўшы такія аб'ёмы старажытнага манументальнага жывапісу, напэўна, не абышлося без адкрыццяў... В.Сараб'янаў: Сапраўды, адкрыцці ёсць і іх можна смела назваць сенсацыйнымі. Мы раскрылі выдатна захаваныя выявы першых рускіх святых пакутнікаў Барыса і Глеба. У гэтым не было б нічога незвычайнага, калі б не час іх выявы - XII стагоддзе, прыкладна праз стагоддзе пасля іх кананізацыі. Да гэтага часу самыя раннія выявы святых братоў датаваліся XIII стагоддзем. Выява Барыса і Глеба ў полацкім храме мае партрэтнае падабенства. Яны лічыліся мясцовымі святымі, таму візантыйскім мастакам, якія распісвалі храм, хутчэй за ўсё, давялося скарыстацца не кананічнымі іканапіснымі выявамі, традыцыя якіх склалася значна пазней, а партрэтамі, якія былі ў Ефрасінні Полацкай, што знаходзілася з імі ў сваяцтве. Насупраць сцяны з партрэтамі Барыса і Глеба знаходзіцца найрэдкая выява - святога пакутніка князя Вячаслава (Вацлава) Чэшскага, да гэтага часу глыбока шанаванага ў Чэхіі. Яго партрэтаў наогул вельмі мала. Смела магу сцвярджаць, што гэта адзіная выява чэшскага святога ў праваслаўных храмах на тэрыторыі Расіі, Украіны і Беларусі. У тым, што ён з'явіўся насупраць пакутнікаў Барыса і Глеба, няма нічога дзіўнага: чэшскі святы князь, гэтак жа як і рускія святыя князі, быў забіты братам. Аднак таямніцай застаецца, чаму святы Вячаслаў з'явіўся ў полацкім храме. Магчыма, ён быў звязаны нейкімі сваяцкімі сувязямі з полацкім княжацкім домам. Адказ на гэтае пытанне яшчэ трэба будзе знайсці. З упэўненасцю можна сказаць адно, калі ў Чэхіі даведаюцца пра тое, што ў беларускім Полацку ёсць выява іх нябеснага заступніка, то паток чэшскіх паломнікаў сюды будзе бясконцым. Ю.Маліноўскі: Можна лічыць адкрыццём і той факт, што гэты храм з'яўляецца не пахавальняй, а манастырскім, пабудаваным спецыяльна для Ефрасінні і яе сястры. Яны жылі ў гэтай царкве. - Уладзімір Дзмітрыевіч, вы маеце досвед працы на помніках XII стагоддзя ў Ноўгарадзе, Пскове, Старой Ладазе, прымалі ўдзел у рэстаўрацыі антычных фрэсак "склепа Геракла" (III стагоддзе н.э.), царквы Святой Катарыны ў Арнау (XIV стагоддзе), у саборах Маскоўскага Крамля. Якое месца ў гэтым шэрагу сусветных шэдэўраў займае полацкая царква?В.Сарабьянов: Спаса-Праабражэнская царква – выдатны помнік сусветнага ўзроўню, гэта відавочна. Яе распісвалі візантыйскія майстры, за якімі стаяла вялікая антычная культура, выкананая імі жывапіс – гэта найвышэйшы сталічны ўзровень. Бо сама па сабе Спаса-Праабражэнская царква невялікая, яна, верагодна, будавалася для сям'і прападобнай. Але ўнутры яна здаецца велізарнай. Гэта адчуванне ўзнікае з-за асаблівасцей напісання фігур і твараў. Ужо ў той час мастакі ведалі законы перспектывы і ўмелі з маленькай прасторы з дапамогай пэндзля зрабіць вялікую. Полацкія фрэскі найбліжэйшыя да роспісу Спаскай царквы Міражскага манастыра ў Пскове. Абодва гэтыя храмы ўнікальныя па паўнаце прадстаўленага жывапісу і яго захаванасці. Такія помнікі можна па пальцах дзвюх рук палічыць – вольныя застануцца… Фактычна мы маем справу з помнікамі, якія дазваляюць здзейсніць падарожжа ў XII стагоддзе – уявіць па фрэсках, як адчувалі сусвет нашы продкі. Полацкая царква распісана па задуме Ефрасінні Полацкай, я ў гэтым абсалютна ўпэўнены. У роспісе прысутнічаюць такія элементы, якія сведчаць аб глыбокім разуменні ёю Свяшчэннага пісання. У іх зашыфраваныя нават багаслоўскія дыскусіі ранняга сярэднявечча. Адкуль усё гэта магла ведаць Ефрасіння? З кніг, з гутарак з вучонымі мужамі. А гэта даказвае, што сапраўды ў Сафійскім саборы была адна з найбуйнейшых еўрапейскіх бібліятэк, што кантакты Полацкага княства з іншымі дзяржавамі былі шырокія, што полацкі княжацкі дом быў паважаны ў візантыйскім свеце, што канстанцінопальскія іерархі з пашанай ставіліся да Ефрасінні, інакш не прыслалі б яны сваіх лепшых мастакоў у Полацк. І яшчэ, Ефрасіння несла свае веды людзям, а значыць, сапраўды была асветніцай. Спаса-Праабражэнская царква – матэрыяльны доказ яе эпохі. - Часта пры раскрыцці фрэсак старажытных храмаў рэстаўратары знаходзяць выдрапаныя надпісы – старажытныя графіці, якія з'яўляюцца глебай для даследаванняў філолагаў і гісторыкаў. Нешта падобнае выяўлена ў полацкім храме?В.Сарабьянаў: Як і ў іншых храмах, мы знайшлі сярэднявечныя надпісы. У адрозненне ад нашых сучаснікаў людзі таго часу пісалі на сценах царквы пасланні да Бога, выказвалі яму свае просьбы і маленні. Некаторыя з надпісаў маюць аўтарства і дату. Ёсць надпісы, выкананыя кірыліцай, ёсць лацініцай. Свой след у гісторыі ўвекавечылі царкоўны служыцель Філіп, прадстаўнік роду Нарбутаў, інакіня Сілявіна. Цяпер гэтыя надпісы, а сярод іх ёсць і летапісныя, вывучаюць спецыялісты, якія рыхтуюць выданне, прысвечанае полацкім графіці. - Юрый Іванавіч, што яшчэ акрамя максімальнага раскрыцця фрэсак неабходна зрабіць па аднаўленні Спаса-Праабражэнскай царквы? Ю.Маліноўскі: Цяпер мы рыхтуемся да этапу будаўніча-рэстаўрацыйных работ. Гэта вельмі адказны крок, таму што нам трэба будзе вырашыць, аднаўляць ці храм у першапачатковым выглядзе ці пакінуць у цяперашнім абліччы, які ён атрымаў падчас перабудовы ў XVIII стагоддзі. У ходзе цяперашніх рэстаўрацыйных работ мы высветлілі, што фундаменту неабходна ўмацаванне, дзе-нідзе трэснулі сцены, ім таксама патрабуецца рамонт. В.Сарабьянаў: Падчас перабудовы царквы езуітамі ў XVIII стагоддзі былі замураваныя цаглінай нішы-пахавальні і прыкладна на 30-40 см падняты падлогу. Некалькі ніш мы ачысцілі ад цэглы і раскрылі ў іх старажытныя роспісы, але неабходна расчысціць астатнія, трэба апусціць падлогу, адкрыць цокаль храма. Там знаходзіцца найстаражытнейшы культурны пласт, які можа паднесці нечаканыя знаходкі. - Сумесная праца беларускіх і расійскіх брыгад рэстаўратараў на помніку, які належыць нашай агульнай гісторыі, вельмі сімвалічная. А ці існуе канкурэнцыя паміж вамі? Ю.Маліноўскі: Ні пра якую канкурэнцыю гаворкі не ідзе - мы шмат чаму вучымся адзін у аднаго. Расійская рэстаўрацыйная школа грунтуецца на мастацтвазнаўстве, беларуская рыхтуе спецыялістаў з мастакоў або архітэктараў. Калі архітэктар-рэстаўратар не заўсёды ўбачыць асаблівасці старажытнага жывапісу, то яму дапаможа рэстаўратар-мастацтвазнавец і наадварот. Падобны выпадак быў у нас пры працы ў келлі Ефрасінні. Нашы калегі выдатна справіліся з раскрыццём жывапісу, а мы пралічылі, што пры будаўніцтве храма ў гэтай келлі была зроблена каменная лаўка, і аднавілі яе. Расійскія калегі падзяліліся з намі і дапамаглі асвоіць распрацаваную імі тэхналогію адслойвання жывапісу, дзякуючы чаму мы змаглі захаваць больш познія фрэскі.В.Сарабьянаў: Праца рэстаўратара падобная да працы хірурга, калі неабходныя не толькі тэарэтычныя веды, але і шматлікая практыка. Мы ахвотна дзелімся сваім досведам з калегамі. Але хачу падкрэсліць, што беларускія рэстаўратары – прафесіяналы сваёй справы. Ю.Маліноўскі: Лічу, што нам варта прыгледзецца да расійскага досведу падрыхтоўкі маладых рэстаўратараў. У Спаса-Праабражэнскі храм на практыку прыязджаюць студэнты – будучыя рэстаўратары са Строганаўскага мастацкага вучылішча. Яны працуюць побач са сваімі педагогамі на працягу некалькіх месяцаў і рыхтуюць рэальныя дыпломныя працы. На жаль, у нашых студэнтаў практыка доўжыцца ўсяго пару тыдняў. - Адбудоўка ўнікальнага жывапісу Спаса-Праабражэнскай царквы ўключана ў праграму "Культура Беларусі" на 2011-2015 гады. На падставе пастановы Саўміна Беларусі штогод з 2011 года будзе выдзяляцца Br1 млрд. з рэспубліканскага і абласнога бюджэтаў для завяршэння рэстаўрацыйных работ у 2015 годзе. Уладзімір Дзмітрыевіч, на ваш погляд, ці апраўдана такая ўвага не вельмі багатай дзяржавы да гістарычных аб'ектаў? В.Сараб'янаў: Я магу толькі па-добраму пазайздросціць таму, як у Беларусі ставяцца да сваіх помнікаў. Дзяржава без уласнай гісторыі – нішто. Толькі гістарычная аснова робіць яе мацнейшай і дапамагае перажыць любыя цяжкасці. У Беларусі гэта цудоўна разумеюць і, галоўнае, на справе ахоўваюць свае гістарычныя каштоўнасці. Дзіяна КУРЫЛА, БЕЛТА.-0-

БЕЛТА