Устойлівае развіццё любой краіны немагчыма без міру і бяспекі. Гэтыя словы Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка прамовіў яшчэ ў 2015 годзе. Выступаючы на саміце ААН у Нью-Ёрку, кіраўнік дзяржавы заклікаў краіны да дыялогу. Прэзідэнт падкрэсліваў, што калі не спыніць кровапраліцце і братазабойчую бойню ў Еўропе і дапусціць эскалацыю канфлікту, горача будзе ўсяму цывілізаванаму свету. І што адбываецца сёння? Чаму Беларусь шануе мір, і не толькі на сваёй зямлі, да чаго год за годам беларускія ўлады заклікалі міжнародную супольнасць і ад якой ідэі, нягледзячы на яе, здавалася б, наіўнасць, да гэтага часу не адмовіўся Аляксандр Лукашэнка. Адказваем на гэтыя пытанні ў новым выпуску YouTube-праекта БЕЛТА "Па факце: рашэнні Першага".
Як Беларусь заклікала да мірных перамоваў
Давайце вернемся на некалькі гадоў назад. У 2017 годзе на штогадовай сесіі Парламенцкай асамблеі АБСЕ Аляксандр Лукашэнка выступіў за ўмацаванне мер даверу і супрацоўніцтва ў Еўропе. Кіраўнік дзяржавы тады высунуў ідэю аб запуску новага міжнароднага дыялогу па пытаннях бяспекі, аналагічнага хельсінкскаму.
У 2018-м спачатку на сустрэчы са спецыяльным прадстаўніком Парламенцкай асамблеі АБСЕ па Усходняй Еўропе, а праз пару месяцаў на перамовах з генеральным сакратаром арганізацыі і на міжнароднай экспертнай канферэнцыі Прэзідэнт зноў прапануе краінам сесці за стол перамоваў і зрабіць хоць нешта, каб знізіць градус напружання ў Еўропе. Гэты тэзіс гучыць і ў канцы года на сустрэчы асноўнай групы Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы. У 2019 годзе Аляксандр Лукашэнка працягнуў заклікаць дзяржавы да перамоваў. На міжнароднай канферэнцыі па еўрапейскай бяспецы ён зноў агучыў прапановы па паступовым зняцці напружанасці і ўрэгуляванні канфліктаў. Усяго за некалькі хвілін Расія і НАТА, папярэджваў Прэзідэнт, могуць прайсці шлях ад ненаўмыснага лакальнага канфлікту да ядзернай вайны.
"Беларусь, як ніхто іншы, ведае цану міру. Мы страцілі больш за тры мільёны чалавек у гады Другой сусветнай вайны, адчулі на сабе генацыд і асабліва цэнім стабільнасць, спакой і мір на нашай зямлі, - адзначыў старшыня Пастаяннай камісіі па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы Савета Рэспублікі Сяргей Рачкоў. - Сёння мы разумеем, што бяспека павінна быць непадзельнай. Не можа быць нейкіх умоў для адной краіны па забеспячэнні бяспекі і нейкіх іншых умоў для іншых краін. Таму гаворка сёння ідзе аб непадзельнасці бяспекі".
Парламентарый нагадаў, што яшчэ адной важнай ініцыятывай Беларусі стала прапанова сфарміраваць так званы лічбавы пояс добрасуседства. "Гэтая тэма па-ранейшаму актуальная і надзённая. Сёння многія краіны падвяргаюцца інфармацыйнаму ўздзеянню, нават інфармацыйнай агрэсіі. У ход ідуць сацыяльныя сеткі, распаўсюджваецца дэзінфармацыя, фэйкі, - сказаў сенатар. - Мы працягваем працаваць, з аднаго боку, над стварэннем сістэмы, якая забяспечвае бяспеку Беларусі ў сферы інфармацыі. З іншага боку, мы разумеем, што над гэтым пытаннем трэба працаваць сумесна з іншымі краінамі, міжнароднымі арганізацыямі".
Навошта Лукашэнка лятаў у Югаславію ў 1999-м
Мы прывыклі лічыць, што мірныя ініцыятывы Беларусь стала прапаноўваць толькі пасля таго, як у суседняй Украіне ўспыхнуў крызіс у 2014 годзе. Гэта не зусім так. Хоць Беларусь і насамрэч была гатова ўнесці свой уклад у вырашэнне гэтага крызісу і нават узяць на сябе адказнасць за мір ва ўсходніх рэгіёнах Украіны, забяспечыць кантроль на расійска-ўкраінскай мяжы і суправаджаць правядзенне выбараў на Данбасе. Але, мабыць, гэта перашкаджала чыімсьці планам.
"Мы не хочам апынуцца на лініі новага цывілізацыйнага разлому, на вострым краі блочнага супрацьстаяння паміж Усходам і Захадам - гэта галоўнае. Беларусы, як ніхто іншы, ведаюць, чым гэта можа быць небяспечна. З ростам супрацьстаяння нам прадвяшчаюць лёс буфера, або "бастыёна", паміж Расіяй і НАТА. Пра гэта кажуць і эксперты, і палітыкі, - канстатаваў Аляксандр Лукашэнка ў 2018 годзе на сустрэчы асноўнай групы Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы ў Мінску. - З аднаго боку, гэта дрэнна. Але з іншага, калі б моцныя гэтага свету прыйшлі да дамоўленасці не цягнуць дзяржавы Усходняй Еўропы ў розныя ваенна-палітычныя блокі, не патрабаваць пацверджання лаяльнасці на шкоду іх суверэнным інтарэсам, гэты рэгіён стаў бы трансгранічным поясам стабільнасці і ўзаемадзеяння".
Зазірнем яшчэ далей? У 1999 годзе кіраўнік дзяржавы наведаў Югаславію, якая тады падвяргалася пастаянным бамбардзіроўкам з боку НАТА. Якая тады яшчэ існавала. Напярэдадні вылету Прэзідэнт заявіў, што адпраўляецца ў Бялград з надзеяй вырашыць хаця б частку праблем і наблізіць развязку югаслаўскага крызісу. Але і тады ў аднаполярнага свету былі іншыя планы. З усімі вынікаючымі наступствамі: квітнеючая Югаславія ў выніку знікла з карты Еўропы.
Паралельна шматпакутная Афганістан ператварыўся ў ачаг канфліктаў і наркатрафіку. А крывавая бойня ў Іраку не сціхала доўгія гады. У 2005 годзе Аляксандр Лукашэнка з трыбуны ААН, успомніўшы пра ўсе гэтыя факты, падкрэсліў: у Беларусі хочуць няшмат - міру і стабільнасці, усяго астатняга беларусы даб'юцца самі. А крыху раней у суседнім зале паказвалі карты і схемы са зброяй масавага знішчэння ў Іраку. Такім чынам амерыканская кааліцыя спрабавала апраўдаць сваё ўварванне ў гэту краіну. І дзе яна, гэтая зброя? Адказа на гэтае пытанне няма дагэтуль.
Хвілінныя інтарэсы замест кропак сутыкнення
Пастаянны прадстаўнік Беларусі пры Аддзяленні ААН у Жэневе Ларыса Бельская падкрэсліла, што логіка, якой сёння кіруюцца заходнія партнёры, ігнаруе рэальны баланс сіл і інтарэсы краін, якія не ўваходзяць у Паўночнаатлантычны альянс. "Яна вядзе і ўжо фактычна прывяла да зламу механізмаў і дамоўленасцей у галіне раззбраення, да знішчэння даверу", - канстатавала дыпламат.
"На жаль, у апошні час распаўсюджванне заходніх інстытутаў разглядаецца шэрагам краін як адзіна магчымы спосаб развіцця сістэмы бяспекі. У Беларусі іншыя падыходы, іншы погляд. І мы пра гэта гаворым у сваіх мірных ініцыятывах, пастаянна і паслядоўна. Мы не згодныя з тым, што чым больш НАТА і яго ваеннай інфраструктуры ў Еўропе, у тым ліку ля межаў Беларусі, тым больш бяспекі. Гэта не так. Таму ўсе мірныя ініцыятывы Беларусі нацэлены на дыялог асноўных гульцоў", - сказала Ларыса Бельская.
Дарэчы, цікавы факт. Канферэнцыя ААН па раззбраенні ў лютым 2022 года заснавала шэсць дапаможных органаў для выпрацоўкі практычных рашэнняў у сферы бяспекі. Адзін з гэтых органаў узначаліў прадстаўнік Пастаяннага прадстаўніцтва Беларусі. Пад яго кіраўніцтвам экспертам удалося падрыхтаваць і ўзгадніць неабходныя рашэнні. "Усяго з гэтых шасці органаў толькі два атрымалі такія дакументы. Хоць цяпер і не ўсё так проста. Усе астатнія не змаглі нават прыйсці да нейкай асновы", - адзначыла Ларыса Бельская.
Яна адзначыла, што сучасная геапалітычная сітуацыя прымушае заходніх палітыкаў кіравацца сваімі мінулымі інтарэсамі і не шукаць кропак сутыкнення з прадстаўнікамі іншых краін.
Што азначае "у духу Сан-Францыска"
Сёння, улічваючы новыя абставіны, перамоўны працэс а-ля "Хельсінкі" ўжо мала, лічаць у Беларусі. У мінулым годзе генеральнаму сакратару ААН было перададзена пасланне Аляксандра Лукашэнкі. Кіраўнік дзяржавы падкрэсліў, што прыйшоў час нават не для "Хельсінкі-2", а для сапраўды глабальнага і вызначальнага працэсу з уцягваннем усіх вядучых міжнародных гульцоў у духу Сан-Францыска.
Хельсінкі… Сан-Францыска… Што маюць на ўвазе палітыкі, калі згадваюць гэтыя гарады? У 1945 годзе ў Сан-Францыска сабраліся прадстаўнікі пяцідзесяці краін. Пасля працяглых перамоваў яны ўзгаднілі Статут Арганізацыі Аб'яднаных Нацый. Праз некалькі месяцаў новая міжнародная арганізацыя стала рэальнасцю. Гэта быў вынік чатырохгадовых прац і шматгадовых імкненняў. ААН была заклікана спрыяць трыумфу міру і справядлівасці і наступу лепшага жыцця для ўсяго чалавецтва.
У канферэнцыі ў Сан-Францыска ўдзельнічалі 850 дэлегатаў, а разам з іх дарадцамі, штатам дэлегацый і сакратарыятам канферэнцыі агульная колькасць удзельнікаў дасягнула трох з паловай тысяч. Дадайце да гэтага больш за дзве з паловай тысячы прадстаўнікоў прэсы, радыё і кінахронік, а таксама назіральнікаў ад розных таварыстваў і арганізацый. Гэта была сапраўды глабальная падзея. Не толькі адна з самых важных у гісторыі, але, па ўсёй верагоднасці, і самая шматлікая з усіх міжнародных сходаў, якія калі-небудзь мелі месца.
Значнымі для сусветнай супольнасці, няхай і далёка не такімі маштабнымі, сталі і перамовы ў Фінляндыі. У 1975 годзе па выніках Нарады па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе былі падпісаны Хельсінкскія пагадненні. Гэта дазволіла знізіць напружанасць часоў халоднай вайны. "Хельсінкскі дэкалог" - так званыя 10 запаведзяў - не маюць абавязковай юрыдычнай сілы, тым не менш складаюць аснову палітычных абавязацельстваў і прынцыпаў, сярод якіх непрымяненне сілы і непарушнасць межаў - ключавыя элементы бяспекі ў Еўропе.
"Я ненавіджу вайну. І нашы беларусы вайну ненавідзяць"
"Мы ўжо пачалі біць у набат, заклікаючы спыніць процістаянне. Апошнім часам асабліва шмат гаворым пра неабходнасць дыялогу, умацаванне мер даверу і пошуку кампрамісаў. Але свет, на жаль, лепш не становіцца. Гандлёвыя войны і санкцыйнае процістаянне набіраюць усё большы абарот. Ускладняецца барацьба за энерганосьбіты і сыравінныя рэсурсы. Шматлікія ўзброеныя і замарожаныя канфлікты на Блізкім Усходзе, у Азіі, Лацінскай Амерыцы і Еўропе не вырашаюцца. Сістэма ваенна-палітычных стрымак і проціваг развальваецца на вачах, а міжнародныя арганізацыі пакуль не могуць спыніць гэты працэс. Можа быць, і не хочуць. А можа быць, тыя, хто дамінуе ў гэтых арганізацыях, зацікаўлены ў гэтым. Чалавецтва сямімільнымі крокамі рухаецца да мяжы, за якой сапраўды прорва", - папярэджваў Аляксандр Лукашэнка ў 2019 годзе.
Дык чаму ж Беларусь стала біць у набат, заклікаючы міжнародную супольнасць спыніць процістаянне? Усё проста: гісторыя нашай краіны прасякнута трагічнымі ўспамінамі, і словы "абы не было вайны", з якіх часам пасмейваецца маладое пакаленне, да гэтага часу не губляюць сваёй актуальнасці. Вы самі гэта бачыце. Таму беларусы і шануюць мір. Прычым не толькі на сваёй зямлі, але і ў рэгіянальным, глабальным маштабах.
"Я ненавіджу вайну. І нашы беларусы вайну ненавідзяць. Мы не хочам вайны. Мы хочам мірных перамоваў. Але вы трымаеце Валодзю Зяленскага за рукі-ногі і не пускаеце яго за стол перамоваў. Гэта маё перакананне, і было шмат фактаў, якія пра гэта гавораць. Значыць, вы хочаце вайны. Мы хочам міру! Чуеце, амерыканцы? Мы хочам міру. Дайце каманду Зяленскаму і самі сядайце за стол перамоваў з Пуціным, а я побач сяду", - сказаў Прэзідэнт у пачатку гэтага года падчас інтэрв'ю замежным журналістам.
Навошта Захад уводзіць санкцыі
Апошнія падзеі ўсё часцей наводзяць яшчэ на адну думку. Захад доўга выпрабоўваў новае зброю і ў выніку ўсвядоміў, што яно не менш эфектыўна, чым штучнае стварэнне канфліктаў і знішчэнне дзяржаў пад сцягамі барацьбы за "дэмакратыю" і "правы чалавека". Гаворка пра… санкцыі. Пакараць каго-небудзь для Еўрасаюза ў апошні час стала ўжо навязлівай ідэяй і жыццёва неабходнасцю.
Вось свежы прыклад. У Афіцыйным часопісе ЕС 2 мая апублікаваны дакументы, якія прадастаўляюць прававую аснову для ўвядзення санкцый у дачыненні да асоб, "якія прымаюць удзел у дэстабілізацыі сітуацыі ў Рэспубліцы Малдова". Эмм… Што? Добра, не будзем спрачацца: спробы зрынуць канстытуцыйны лад, падтрымка дэструктыўных дэманстрацый і актаў гвалту павінны карацца ў любой краіне. Але для гэтага ёсць улада, праваахоўныя органы і адпаведныя законы. А не еўрапейскія санкцыі на падставе адвольна складзеных спісаў і пералікаў.
І ці не ў Еўрасаюзе знайшлі прытулак асобы, якія ў 2020 годзе спрабавалі дэстабілізаваць і зрынуць канстытуцыйны лад у Беларусі, былі ўдзельнікамі і падтрымлівалі дэструктыўныя дэманстрацыі, штурхалі сваіх прыхільнікаў на адкрыты гвалт у дачыненні да праваахоўнікаў і ў цэлым людзей у пагонах? І чамусьці не яны, хаваючыся ад правасуддзя ў Вільні, Варшаве і іншых гарадах, сталі аб'ектам для еўрапейскіх санкцый, а, наадварот, прадстаўнікі дзяржавы і сама Беларусь - увесь яе народ.
Ларыса Бельская адзначыла, што санкцыі - гэта ў першую чаргу механізм, які заходнія дзяржавы задзейнічаюць для прасоўвання пэўных правілаў гульні ў міжнароднай палітыцы, так званага парадку, заснаванага на правілах.
"Пасля прыняцця Статута ААН, афармлення многіх міжнародных дагавораў, канвенцый, пагадненняў, рэзалюцый Генеральнай асамблеі быў сфарміраваны звод правілаў паводзінаў, якія складаюць міжнароднае права. А заходнія партнёры кажуць, што існуюць нейкія правілы паводзінаў, якія не з'яўляюцца нормамі міжнароднага права, але нібыта павінны быць юрыдычна абавязковымі для ўсіх дзяржаў. Хто паступае насуперак волі Захаду, той імгненна, галаслоўна аб'яўляецца парушальнікам правоў чалавека і Захад заяўляе аб сваім праве караць парушальніка. Як? Санкцыямі", - сказала дыпламат.
Рэсурсы - як цукерка
Але чаму ж санкцыі - гэта зброя? Ды паглядзіце. Міжнародная супольнасць занепакоеная праблемамі голаду і беднасці ў свеце. Але як можна ліквідаваць іх, калі ўсе рэсурсы ідуць на ваеннае супрацьстаянне, а забароны, якія ўводзяцца, падарваюць глабальную харчовую бяспеку. Атрымліваецца, санкцыі здольныя забіваць?
Яшчэ адзін цікавы факт. Сёлета на палях Савета ААН па правах чалавека ў Жэневе прайшло мерапрыемства ў гонар 35-й гадавіны прыняцця Дэкларацыі аб праве на развіццё. Яе асноўныя прынцыпы, такія як самавызначэнне, эканамічны і сацыяльны прагрэс, больш высокі ўзровень жыцця, удзел, уцягнутасць, роўнасць і недыскрымінацыя, замацаваныя ў Статуце Арганізацыі Аб'яднаных Нацый.
"Парадокс заключаецца ў тым, што заходнія краіны, еўрапейскія краіны, Злучаныя Штаты, Канада не прызнаюць права на развіццё і галасуюць супраць рэзалюцый, якія кажуць аб тым, што краінам трэба даць магчымасць развівацца, трэба дапамагаць ім развівацца, дзяліцца з імі рэсурсамі і тэхналогіямі, - распавяла Ларыса Бельская. - На жаль, гэтая праблема ў ААН доўгатэрміновая і яна да гэтага часу не вырашаецца. Гэта крывадушнасць і двухаблічнасць паказвае, што моцныя свету гэтага не хочуць дзяліцца ні тэхналогіямі, ні рэсурсамі, а хочуць проста маніпуляваць слабымі або развіваючыміся, недастаткова моцнымі дзяржавамі ў уласных інтарэсах. Рэсурсы, як цукерка, - вось яна ёсць, вось яе няма".
Агулам, куды ні глянь, такое адчуванне, што сусветныя лідары не зацікаўлены ў гэтым самым міры. А кіраўніцтва Беларусі дагэтуль заклікае ўдзельнікаў канфліктаў, дзе б яны ні распальваліся, і геапалітычных гульцоў да мірных перамоваў. Няўжо маштабны перамоўны працэс – гэта ўсяго толькі ўтопія? Ці для таго, каб да Беларусі нарэшце прыслухаліся, павінна адбыцца глабальная катастрофа, якая забярэ жыцці мільёнаў людзей? У нас няма адказу на гэтыя пытанні. Але не забывайце словы Прэзідэнта: устойлівае развіццё немагчыма без міру і бяспекі. Гэта правіла ў прамым сэнсе напісана крывёю.
Праект створаны за кошт сродкаў мэтавага збору на вытворчасць нацыянальнага кантэнту.
Крыніца: belta.by